Жетім баланың еншісі - жоғалған тай.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жетім баланың тұрмысы ауыр, тірлігі жұтаң болатынын меңзейді. Тура мағынада, еншіге тиетін дүниесі толық болмай, қолына қалғаны — жоғалған тай секілді аз ғана, жетімсіз нәрсе деген ұғым бар. Астарлы мағынасы — ата-анасының қамқорлығынан айырылған бала көп қиындық көреді, оған тірек, мейірім, қорған қажет. Халық бұл сөз арқылы жетімге жанашыр болуды, әлсізді аяуды ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «енші» — баланың сыбағасы, үлесі. Ал «жоғалған тай» — қолға түспейтін, пайдасы аз, толық емес несібе бейнесі. Тайдың жоғалуы — дүние-мүлкі жоқ, тірегі әлсіз адамның күйін танытады. Қазақ ұғымында тай — жас мал, құнды да керек нәрсе. Сондықтан оның «жоғалуы» жетімнің жоғын, жетіспеушілігін әсерлі көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ата-ана қамқорлығынсыз қалған балалардың қиын тағдырын түсіндіруде айтылады. Мысалы, көпбалалы не жетім өскен балаға мектеп құралын, киімін немесе оқу ақысын қолдап берсе, үлкендер «жетімнің жағдайын жеңілдету керек» деп осы мақалдың мәнін еске алады. Ол қоғамды мейірімге, көмекке шақырады.