Жетім баланың еншісі - қотыр тай.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: жетім қалған балаға берілетін сыбаға, үлес көбіне жұпыны, қадірі аз нәрсе болады дегенді меңзейді. Астарлы мағынасы — ата-ана қамқорлығынан айырылған жанның тұрмысы ауыр, тіршілігі тар болатынын, қоғамның әлсізге толық жанашыр бола бермейтінін көрсетеді. Сонымен бірге мұнда жетімнің халіне аяушылық, мейірім керек екені де сезіледі.
Образдар мен теңеулер
«Енші» — баланың өз үлесі, мұралық сыбағасы. Ал «қотыр тай» — мінуге жарамсыз, шала-жансар, бағасы төмен жануардың бейнесі. Халық осы образ арқылы жетімнің қолына іліккен нәрсенің мардымсыз, кемшін болатынын өте өткір жеткізген. Бұл теңеу қатыгез көрінгенімен, өмір шындығын ашық суреттейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал жетім не әлеуметтік жағынан қорғансыз жандардың жағдайын сөз еткенде айтылады. Мысалы, туыстары қараспай, мұра мен көмек дұрыс бөлінбей қалса, біреу: «Жетім баланың еншісі — қотыр тай болып қалмасын» деп, әділетсіздікке өкініш білдіруі мүмкін. Мақал адамдарды әлсізді жылатпауға, оның үлесін жемеуге шақырады.