«Жазған құлда жату жоқ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақалдағы «жазған» сөзі — «бейшара, байғұс» деген мағынада, «жазған-ау» деп аяп айтқандағыдай. «Жату» — тыныстау, бос жатып демалу. Тура мағынасы: бейшара құлда, яғни біреуге қызмет етіп, күнін еңбекпен көрген адамда жату жоқ — оның тынымы болмайды. Астарлы мағынасы — өз тірлігін маңдай термен табатын жанның жұмысы ешқашан таусылмайды, ол бос отыра алмайды. Мақал әрі еңбек адамының ауыр халіне жаны ашиды, әрі еңбекпен күн көрудің заңын айтады. Кейде «жазған» сөзін «тағдыр жазған» деп түсініп, адам өзіне бұйырған жолдан қашып құтыла алмайды деген мағынада да қолданады, бірақ жиі айтылатыны — тынымсыз еңбек туралы мағынасы.
Образдар мен теңеулер
«Құл» — мұнда тек құлдық емес, жалпы өзгенің ісін істеп, бұйрығын орындайтын қарапайым еңбек адамының бейнесі. «Жазған» — оған деген аяушылық. «Жату жоқ» — қысқа, бірақ ауыр үкім: таңнан кешке дейін жүріп, шаршаса да демала алмайтын күй.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл мақал күнін бірнеше жұмыспен өткізетін, демалуға уақыты жоқ адамға қатысты айтылады. Мысалы, бала-шағасын асырау үшін күндіз зауытта істеп, кешке такси жүргізетін әке туралы «жазған құлда жату жоқ» деуге болады. Мақал еңбекқор адамды құрметтеуге, сонымен бірге оның демалуына, күш жинауына жағдай жасауды ойлауға шақырады.