Жалқау тек жатар,
Бастан ырысы қашар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жалқаулықтың адамға зиян екенін ескертеді. Тек жатып, әрекетсіз жүрген адамның ырысы, несібесі азаяды, өйткені береке еңбексіз келмейді. Тура мағынасында — жұмыс істемей, қозғалыссыз жатқан адамға пайда жоқ. Астарлы мағынасы — жалқау кісі өмірден өз үлесін ала алмайды, мүмкіндігін жоғалтады, ал еңбек еткен адам ғана ырысқа жетеді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «жатар» сөзі қимылсыздықты, селқостықты білдіреді. Ал «бастан ырысы қашар» деген тіркес ырыс-берекенің адамнан алыстауын бейнелі түрде көрсетеді. Мұндағы «ырыс» тек мал-мүлік емес, жалпы табыс, береке, қадір-қасиет ұғымын қамтиды. Яғни жалқаулық адамның бағы мен мүмкіндігін өзі қашырады деген ой жатыр.
Қазіргі өмірде
Қазір де бұл мақал өзекті. Мысалы, студент сабаққа дайындалмай, уақытын телефонға бос өткізе берсе, емтиханда қиналады, ал еңбекқор студент жақсы нәтиже алады. Сол сияқты жұмыста да тапсырманы кейінге қалдыра берген адам өсіп-өркендей алмайды. Мақал адамды жігерлендіріп, әрекетке, еңбекке шақырады.
Bastan yrysy qashar.