Жасық адам жасына жетпей қартаяр,
Асыл адам жасына жетпей марқаяр.

Негізгі мағынасы

Жасық адам, яғни жігері босаң, бойында қайраты жоқ кісі, жасы әлі келмей-ақ кәрі адамдай қажып, қартайып кетеді. Ал асыл адам, керісінше, жасы жетпей-ақ марқаяды: ерте ер жетіп, толысып, ақылы мен салмағы жасынан озып кетеді. Мақал адамның қартаюы мен есеюін жыл санымен емес, рухымен өлшейді. Бірі өмірге құлшынысын ерте жоғалтады, екіншісі ерте кемеліне келеді. Жастық пен кәрілік бойдағы жігерге байланысты деген ой.

Образдар мен теңеулер

«Жасық» пен «асыл» — бастапқыда темірге қатысты сөздер. Жасық темір — жұмсақ, тез мұқалатын, сапасыз металл, асыл — шыңдалған, берік болат. Ұста бұл айырмашылықты жақсы білген. Мақал осы металл бейнесін адам мінезіне көшіреді. «Марқаю» — ер жетіп, толысу, өсіп-өркендеу, кемеліне келу. «Жасына жетпей» тіркесі екі жолда да қайталанады, бірақ бірінде ол ерте сөнуді, екіншісінде ерте кемелденуді білдіреді. «Қартаяр» мен «марқаяр» ұйқасы бір қалыпты етістікпен қарсылықты бекітеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Жас бола тұра жігерсіз, бәріне немқұрайлы адамды сынағанда немесе ерте есейіп, салмақты болған жасты мақтағанда айтылады. Үні — сын немесе мадақ. Біреудің денсаулығы нашарлап, ерте қартайғанын айтуға сәйкес келмейді, мақал мінез туралы. Мысалы, отыз жасында бәрінен түңіліп отырған інісіне ағасы: «Жасық адам жасына жетпей қартаяр деген осы, басыңды көтер», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда әкесінен ерте айырылып, шаруаны дөңгелетіп отырған жас жігітті ақсақалдар тойда ерекше құрметтеп, мақалдың екінші жолын айтады.
— Спорт залында жаттығуды бір айда тастап, бәрінен шаршадым деген жігітке қарт бапкер жартылай әзілмен ескерту жасайды.