Баймен құда болсаң, шіренер,
Жарлымен құда болсаң, тіленер.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал бай адаммен құдандалы болсаң, оның дәулеті мен мансабына сүйеніп, өзің де шіреніп, паңдануға бейім болатыныңды аңғартады. Ал жарлы адаммен құда болсаң, тұрмысының қиындығына байланысты үнемі бір нәрсе сұрап, тіленіп жүруі мүмкін деген ой айтылады. Яғни, мақал құдалықтың өзінде де адамның жағдайы қарым-қатынасқа әсер ететінін, байлық пен жоқшылық кейде мінез бен көңіл күйге ықпал ететінін ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «шіренер» сөзі — паңсу, кеуде керу, өзін жоғары ұстау мағынасын береді. Ал «тіленер» — мұқтажданып, сұрануға мәжбүр болу деген астарлы мәнде қолданылған. Бай мен жарлы — тек әлеуметтік екі топ қана емес, бір жағынан адам мінезін, тұрмыс салмағын көрсететін бейнелі ұғымдар. Мақал құдалықтағы теңсіздіктің салдарын қысқа да дәл суреттейді.
Қазіргі өмірде
Қазір де бұл мақалды адамдардың ара-қатынасында материалдық жағдай тым басым болып кеткенде айтады. Мысалы, бір отбасы бай туыспен араласқанда өзін жоғары ұстап, кедей туысына салқын қараса, осы мақал еске түседі. Ол адамды тек дүние-мүлікпен бағаламауға, қарым-қатынаста кішіпейіл болуға шақырады.
Jarlymen quda bolsań, tilener.