Жаман сай тасыса, өткел бермес,
Жаман байыса, сусын бермес.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: сай тасып кетсе, су жолды бөгеп, өтуге кедергі болады; ал жаман адам байыса, қолындағысын ешкімге қимауы мүмкін. Астарлы мағынасы — мінезі нашар, пейілі тар адамға дәулет те, билік те жараспайды. Байлық кей адамды кеңейтудің орнына, керісінше, сараңдығын күшейтіп, айналасына пайдасын тигізбейтін күйге түсіреді. Халық осылайша адамның шын бағасы оның мал-мүлкімен емес, мінезімен өлшенетінін ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «сай тасу» — табиғаттың қауіпті, тоқтаусыз күшін бейнелейді. Ол жолды жауып, өткел бермей қояды. Бұл — мінезі жаман, іші тар адамның елге де, ортаға да кедергі болатынын аңғартады. «Жаман байыса» дегені — байлықтың өзі емес, байлыққа ие адамның пиғылы сыналатынын білдіреді. «Сусын бермес» — қиналған жанға жәрдем бермейтін, мейірімсіз, сараң адамның бейнесі.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда да бұл мақал орынды. Мысалы, қызметте жоғарылап, немесе табысы көбейген соң өзгеге көмектеспей, тек өз пайдасын ойлайтын адамға қатысты айтылады. Яғни, мансап пен ақша адамды жақсы етпейді; адамды жақсы қылатын — кең пейіл, жомарттық, жауапкершілік.
Jaman baıysa, sýsyn bermes.