Аға жақсы болса, панасы бар,
Жаман болса, жабатын жаласы бар.
«Аға жақсы болса, панасы бар, Жаман болса, жабатын жаласы бар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Үлкен бауыр жақсы болса, інілеріне пана болады; жаман болса, оларға жала жабады. Мақал ағаның мінезіне қарай бауырлардың тағдыры екі түрлі болатынын айтады. Жақсы аға қиын сәтте қорғайды, ақыл айтады, абыройын бөліседі. Жаман аға керісінше: өз кінәсін інілеріне аударады, жұрттың алдында оларды жамандайды, кейде өз қылығымен бүкіл әулеттің атына кір келтіреді. Ондай ағаның жаласы бөтеннің жаласынан да ауыр тиеді, өйткені туысқа сенеді.
Образдар мен теңеулер
Пана — соққыдан, жаңбыр мен желден қорғайтын орын: «пана іздеу», «панасыз қалу». Жала — жасамаған кінәні біреуге таңу, «жала жабу» тіркесімен айтылады. Мақалда «жабу» етістігі ойнайды: пана үстіңе жабылған қорғаныш сияқты, жала да үстіңе жабылады, бірақ бірі жылытады, бірі ауыртады. «Пана — жала» қарама-қарсылығы мен «жақсы — жаман» жұбы мақалды тең екі бөлікке бөледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ағаның жауапкершілігі туралы әңгімеде, не жақсы ағаны мақтағанда, жаман ағадан зардап шеккенде айтылады. Реңкі — байыпты ой, кейде шағым. Ағаға жала жауып, өз кінәсін жасыру үшін қолдану мақалдың өз ойына қайшы. Мысалы: «Ағасы ұрлыққа ілігіп, бүкіл әулеттің атын шығарды; аға жаман болса, жабатын жаласы бар».
Қолданылу жағдаяттары
— Жұмыссыз қалған інісін ағасы өз шеберханасына алып, кәсіп үйретті; анасы ризашылықпен мақалдың басын айтты.
— Ауылда біреудің малы жоғалғанда, аға өз кінәсін інісіне аударып жіберді; көрші шал басын шайқап, мақалдың екінші жартысын айтты.
Jaman bolsa, jabatyn jalasy bar.