Жалаң аттың жалымен,
Жалаң қылыш жүзімен.
«Жалаң аттың жалымен, Жалаң қылыш жүзімен.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал ер-тоқымсыз аттың жалына жармасып, қынабынан суырылған қылышпен жауға шапқан ерді көз алдыға әкеледі. Кенеттен қатер төнгенде дайындыққа уақыт таппай, қолдағы барымен батыл іске кірісетін ер мінезі осылай суреттеледі. Ер-тұрманды күтіп отырмай, бар күшімен, бар батылдығымен алға ұмтылу — тәуекелдің ең шынайы түрі. Мақал асығыс, бірақ шешімді әрекетті, жанын аямай іске кірісуді мадақтайды.
Образдар мен теңеулер
Жалаң сөзі мақалдың өзегі: ол жамылғысыз, жабусыз, ашық деген мағынаны береді. Жалаң ат — ер-тоқымы жоқ, жайдақ ат; оған мінген адам ердің орнына аттың жалын ұстайды. Жалаң қылыш — қынабынан суырылған қылыш. Жал — аттың мойнындағы ұзын қылы; жүз — қылыштың өткір жағы. Жалаң мен жал сөздерінің дыбыстық ойыны, екі жолдың параллель құрылысы мақалды шабуылдың шапшаң ырғағындай етеді. Жау шапқанда ер-тұрманға қарамай атқа қонған батырлар жырларда да кездеседі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды кенеттен басталған, дайындыққа уақыт жоқ қиын істе бірден кіріскен батыл адамды сипаттағанда айтады. Бүгін ол кітаби, батырлық жырдың үнімен естіледі: шұғыл көмекке ұмтылған құтқарушылар, дәрігерлер туралы. Интонациясы — сүйсіну, мадақ. Күнделікті ұсақ істе айту тым салтанатты, тіпті күлкілі көрінуі мүмкін. Мысалы: «Өрт басталғанда ол киінуге де үлгермей, жалаң аттың жалымен, жалаң қылыш жүзімен ұмтылды».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда түнде қораға қасқыр шапқанда, ағасының аяқ киімін де кимей жүгіріп шыққанын еске алып, қарттар осы мақалды айтады.
— Мектепте батырлар жыры туралы сабақта мұғалім оқушыларға осы жолдардың ертедегі шайқасты қалай суреттейтінін түсіндіреді.
Jalań qylysh júzimen.