«Ырыс қашса да, туыс қашпайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ырыс, яғни бақ, береке, дәулет келіп-кетіп жүреді: бүгін бар болса, ертең жоқ болуы мүмкін. Ал туыс ырыстай қашып кетпейді, жағдайың нашарласа да, қасыңда қалады. Мақал байлықтың өткінші, ал туыстық байланыстың тұрақты екенін еске салады. Дәулетің кеміп, қиын күнге түскенде, есігіңді бәрінен бұрын туыстарың ашады. Мақалда туысқа деген сенім де, оған міндет те бар: туыс жағдайы нашарлаған туысын тастамайды.
Образдар мен теңеулер
Ырыс — қазақ ұғымында мал-мүліктің молшылығы, ас-судың берекесі, адамға қонатын бақыт. Оны жанды нәрседей көріп, «ырыс қашты», «ырыс қонды» деп айтады; ырысты үркітпеу үшін ырымдар да болған. Мақал осы бейнені пайдаланады: ырыс құстай ұшып кетуі мүмкін, ал туыс орнында қалады. «Ырыс» пен «туыс» сөздерінің ұйқасы мақалға анық ырғақ береді, «қашса да» мен «қашпайды» қайталануы қарсылықты күшейтеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Жағдайы нашарлап, байлығынан айырылған адамды жұбатқанда, оған туыстарының барын еске салу үшін айтылады. Сондай-ақ дәулет үшін туыстарымен араздасқан адамға ескерту ретінде қолданылады. Сарыны — жұбату, ақыл. Туыстарынан шынымен көмек көрмей отырған адамға айтсаңыз, бос сөз болып көрінуі мүмкін. Мысалы: «Дүкенің жабылды екен, уайымдама, ырыс қашса да, туыс қашпайды, ағаларың көмектеседі».
Қолданылу жағдаяттары
— Жұт жылы малы қырылған шаруаға ағайындары бір-бір қойдан жинап, жаңа отар құрып бергенде, ауыл ақсақалы мақалды айтты.
— Үйі өртеніп кеткен отбасына туыстары киім-кешек, ыдыс-аяқ әкеліп жатқанда, үй иесі көзіне жас алып: «Ырыс қашса да, туыс қашпайды», — деді.