«Ұрыс ырыс қашырар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ұрыс-керіс бар үйден ырыс қашады. Мақал жанжал мен береке бір шаңырақтың астында тұра алмайтынын айтады. Ұрыс көбейген жерде адамдар бір-біріне сенбейді, бірлесіп еңбек етпейді, күш-қуат пен уақыт тартысқа кетеді. Нәтижесінде дүние де азаяды, көңіл де жүдейді. Мақал отбасыға да, көршілерге де, бір істі бірге атқаратын кез келген топқа да қатысты: татулық — ырыстың тірегі.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың бар әсері «ұрыс — ырыс» дыбыс ұқсастығында: бір ғана дауысты дыбыс ауысып, мағына мүлде қарама-қарсыға айналады. Ырыс — қазақ ұғымында бақ, береке, молшылық, оны тірі нәрседей сезінген: «ырыс қонды», «ырысы тасыды». Сол себепті мақалда ырыс құс немесе жылқы сияқты үркіп, «қашады». Ұрыс оны айғаймен, шумен үркітіп жібереді. Осы бейне балаға да түсінікті.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды отбасында, ауылда ұрыс-керіс басталғанда тоқтату үшін айтады. Көбіне үлкендер айтады, реңкі — жұмсақ ескерту, татуластыру. Жас жұбайларға, бір кәсіпті бірге жүргізетін серіктестерге де жарасады. Әділетсіздікке қарсы шыққан адамның аузын жабу үшін қолдану орынсыз: мақал бекер жанжал туралы. Мысал: «Ағайындар, дауысты көтермейік, ұрыс ырыс қашырар».
Қолданылу жағдаяттары
— Ас үйде апалы-сіңлілі екеуі ыдыс жуудың кезегіне таласқанда, әжесі мақалды айтып, екеуін бірге жууға көндіреді.
— Базарда қатар тұрған екі саудагер сатып алушыға таласа бастағанда, үшінші біреуі осы сөзді айтып, оларды татуластырады.