Мал қонысын іздейді,
Ер туысын іздейді.

Негізгі мағынасы

Мал өзі үйренген, жайылымы шүйгін қонысты іздейді, жылқы мен түйенің туған жеріне қарай бет түзеп кете беретіні белгілі. Ер азамат та сол сияқты өз туысын, өз ағайынын іздейді, соған тартады. Мақал адамның тамырына, туған-туысқанына деген табиғи тартылысын жануарлардың қонысқа деген сезімімен салыстырады. Алыс жерде жүрген адам ағайынын сағынып, туған жерден хабар күтеді, мүмкіндігі болса оралады. Ердің туысын іздеуі — оның тамырын ұмытпағанын, ағайынға қамқор екенін көрсетеді.

Образдар мен теңеулер

Қоныс — малды қыстатып, жайлайтын, ауыл тігетін орын: қыстау, көктеу, жайлау, күзеу. Көшпелі тұрмыста мал өз қонысын жақсы біледі, жылқы адасып кетсе, кейде ескі қыстауына өзі оралып келеді. Мақал осы байқауға сүйенеді. «Ер» сөзі тек еркек емес, жалпы ер азамат, жауапты адам деген ұғымды береді. «Қонысын» мен «туысын» ұйқасы, «іздейді» етістігінің қайталануы екі жолды теңестіріп, адам мен малды бір заңға бағындырады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Алыс жерден туған ауылына, ағайынына оралған адамды құптағанда, не туыстарын іздеп тауып, араласып жүрген жігітті мақтағанда айтылады. Сарыны — мақтау, түсіністік. Кейде туыстарын ұмытқан адамға ескерту ретінде де қолданылады. Туысынан ажырағаны үшін өзі кінәлі емес адамға, мысалы, жетім өскен кісіге сөкет ретінде айтуға болмайды. Мысалы: «Шетелде жүрсе де, жыл сайын ауылға келеді, мал қонысын іздейді, ер туысын іздейді».

Қолданылу жағдаяттары

— Жылдар бойы қалада тұрған зейнеткер ағай туған ауылына оралып, ата қонысына үй салғанда, ауылдастары мақалмен құттықтады.
— Атасының туыстарын іздеп, алыс шетелден келген қандас жігітпен кездескен ақсақал: «Ер туысын іздейді деген рас екен», — деді.