Ауру кісі күлкі сүймес,
Ауыр жүкті жылқы сүймес.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: ауырған адам күлкі мен ойын-сауықты қаламайды, ал күшіне салмақ түскен жылқы ауыр жүк көтергісі келмейді. Астарлы мағынасы: әркімнің өз қалпына, шамасына, жағдайына қарай іс жасалуы керек. Адам да, жануар да шаршағанда немесе қиналғанда артық талапты көтере алмайды. Сондықтан біреудің күйін түсініп, оған ауыр сөз, орынсыз міндет жүктемеу керек.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «ауру кісі» — тәні әлсіреген, көңілі жүдеу адам бейнесі. «Күлкі сүймес» деуі оның мұңын, әлсіздігін білдіреді. Ал «ауыр жүкті жылқы» — қажыған, шектен тыс жұмысқа жегілген жануардың символы. Жылқы қазақ түсінігінде төзімді мал болғанымен, оның да шамасы бар. Осы екі образ арқылы халық «әр нәрсенің өз шегі бар» деген ойды әсерлі жеткізеді.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де өте орынды. Мысалы, жұмыстан қатты шаршаған адамнан бірден белсенділік күту немесе сырқат кісіге көп тапсырма беру дұрыс емес. Досың ауырып тұрса, оны қыдыруға шақырмай, демалуына жағдай жасаған жөн. Яғни, бұл мақал адамға түсіністік пен жанашырлықты үйретеді.
Aýyr júkti jylqy súımes.