Ұлық болсаң, кішік бол.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Ұлық болсаң, кішік бол деген мақал лауазымың жоғары, беделің зор, білімің немесе атағың көп болса да, тәкаппарланбай, қарапайым, кішіпейіл бол дегенді білдіреді. Тура мағынасында «үлкен бол» деген емес, адам ішкі мәдениетімен биік болсын деген ой жатыр. Астарлы мағынасы — шын ұлылық күшпен не мансаппен өлшенбейді, ол адамгершілікпен, сабырмен, өзгені сыйлай білумен көрінеді. Кішіпейіл адам айналасына жақын, сөзі өтімді, беделі де берік болады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ұлық» сөзі — билік, мәртебе, жоғары орын, ал «кішік» сөзі — қарапайымдық, иба, кішіпейілділік. Екі сөз бір-біріне қарсы қойылып, адамның ішкі мінезін айқындайды. Яғни сыртқы биіктік пен ішкі жұмсақтық қатар болса, соның өзі нағыз кемелдік. Қазақ ұғымында кішіпейілдік — әлсіздік емес, керісінше парасаттың белгісі.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де өзекті. Мысалы, қызметте басшы болған адам қызметкеріне қатқыл сөйлеп, менсінбей қарамаса, ұжымда сыйластық артады. Университетте беделді ұстаз студенттің пікірін тыңдап, өзін биік ұстамаса, оның абыройы тіпті күшейе түседі. Сондықтан бұл мақал адамды мәртебесіне мастанбауға, қарапайым қалпын сақтауға үйретеді.