Туысы жаман туғанын жамандайды.
«Туысы жаман туғанын жамандайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Тегі, болмысы жаман адам өз туғанын, жақын туысын жамандайды. Мұнда «туыс» сөзі адамның шыққан тегін, жаратылысын білдіреді. Мақал өз туысын жұрт алдында сөккен, оның кемшілігін жайған адамның өзі жақсы емес екенін көрсетеді. Туғанын қорғау, оның мінін ішке сақтау — жақсы адамның белгісі, ал жамандау — өз ұясын былғау. Туысын жамандаған адам жұрт көзінде өз беделін де түсіреді, өйткені ол сол әулеттің бір мүшесі.
Образдар мен теңеулер
Мақалда бір түбірден тараған сөздер қатар келеді: «туысы» мен «туғанын», «жаман» мен «жамандайды». Туыс мұнда — адамның тегі, табиғаты, «туысы бөлек» деген тіркестегідей. Туған — бірге туған, жақын туыс. Сөздердің осылай қайталануы мақалды ширатып, тұйық шеңбер жасайды: жаман адам жаманды айтады, бірақ жамандағаны — өзінің туғаны. Ауылда ағайынның ішкі ісін сыртқа шығармау әдепке жатқан, мақал сол әдепті бұзғанды сынайды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Туысын жамандап, оның ісін өзгелер алдында сынап отырған адамға ескерту ретінде айтылады. Сондай-ақ біреу өз бауырын жамандағанда, тыңдап отырған адам сөйлеушінің өз мінезіне баға береді. Сарыны — сөгу, ескерту. Туысының шынымен ауыр зиянын ашық айтқан адамға қолдану әділетсіз: мақал жалған өсек пен жамандауға қатысты. Мысалы: «Ағаңды жұрт алдында сөкпе, туысы жаман туғанын жамандайды дейді».
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда бір әйел қайынсіңлісінің кемшілігін бөтен адамдарға айтып отырғанда, енесі оны шетке шақырып, мақалды ескертті.
— Мектепте інісінің төмен бағасын бүкіл сыныпқа айтып мазақ қылған баланы мұғалімі тоқтатып: «Туысы жаман туғанын жамандайды», — деді.