Төбелеске бергісіз араша бар,
Ағайынға бергісіз жаңаша бар.

Негізгі мағынасы

Төбелестің өзінен де асып түсетін араша болады: ара түсем деген кісі кейде таласушылардан да қатты ұрысып, не өзі таяқ жеп, не дауды ушықтырып жібереді. Сол сияқты ағайыннан кем түспейтін жаңа таныс та болады: кеше ғана танысқан адам кейде туыстан артық жанашыр, сенімді болып шығады. Мақалдың ойы — нәрсенің атына емес, ісіне қара: араша деген атқа сеніп, бітім күтпе, жаңа таныс деп бөтенсіме.

Образдар мен теңеулер

Араша — төбелескендерді ажыратып, ортаға түсу, қазақта ара түсу үлкеннің, ақсақалдың міндеті саналған. «Бергісіз» — теңдесі жоқ, артық, кем түспейтін: «мыңға бергісіз» дегендей. Бірінші жолда бұл сөз жамандыққа, екінші жолда жақсылыққа қатысты қолданылған, сол арқылы мақал өмірдегі күтпеген жайларды қатар қояды. «Араша — жаңаша» ұйқасы екі жолды байлап тұр. «Жаңаша» мұнда «жаңа адам, жаңа таныс» деген мағынада ұғынылады, бұл — сирек қолданыс.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне екінші жолына бола айтады: туыстан артық қамқорлық көрсеткен жаңа досқа, көршіге, жол серікке алғыс ретінде. Бірінші жолы ара түсем деп араласып, дауды өршітіп жіберген адамды әзілмен не ренішпен сынағанда айтылады. Мысалы: «Бір айлық қана таныстығымыз бар еді, ағайындай қамқор болды, ағайынға бергісіз жаңаша бар деген осы». Туыстарды кемсіту үшін айту мақалдың ойын тарылтады.

Қолданылу жағдаяттары

— Екі жігіттің ұрысын басамын деп келген көрші өзі айқайлап, ақыры жанжалды үлкейтіп жібергенде, ауыл ақсақалы мақалдың бірінші жолын айтты.
— Жолда көлігі бұзылған отбасын бейтаныс жүргізуші үйіне түнетіп, ертеңіне шеберге дейін сүйреп апарғанда, отағасы оған мақалмен алғыс айтты.