Тексізде жүйе болмайды,
Кексізде кие болмайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның шыққан тегіне, тәрбиесіне және ішкі мінезіне назар аударады. «Тексізде жүйе болмайды» дегені — тектілігі, өнегесі, ұяты қалыптаспаған адамда тұрақты тәртіп, жөн-жосық, байыпты мінез аз болады деген ой. Ал «Кексізде кие болмайды» — кеудесінде намыс, ар, қадір тұту сезімі жоқ адамда рухани салмақ, адамдық қасиет, ел алдында бедел де кем болады дегенді білдіреді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «тексіз» сөзі тек қана ата-тек емес, тәрбиесіздік пен көргенсіздікті де меңзейді. «Жүйе» — адамның өмірге, сөзге, іске деген реті мен тәртібі. Ал «кек» бұл жерде өш алу емес, кеуде, намыс, ішкі қадір мағынасында қолданылған. «Кие» — адамның бойындағы қасиет, ар-намыс, қасиеттілік. Яғни мақал адамды сыртқы сөзден емес, ішкі мәдениеті мен тектілік өлшемінен тануға шақырады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақалды адам мінезі, тәрбиесі, жауапкершілігі туралы айтқанда қолдануға болады. Мысалы, біреуі үнемі уәдесінде тұрмай, адамдарды сыйламай, жұмысқа салғырт қараса, үлкендер «Тексізде жүйе болмайды, кексізде кие болмайды» деп оның тәртібі мен намыс деңгейін сынайды. Бұл — жақсы мінез бен адамдық қадірдің әрдайым бағалы екенін еске салатын сөз.
Keksizde kıe bolmaıdy.