Сыпайы тоңбай қалтырайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Сыпайылық — адамның көркі, мәдениетті мінездің белгісі. Бірақ бұл мақал тура мағынада емес, астарлы түрде айтылады: орынсыз ыңғай тарту, шамадан тыс әдеп сақтау кейде адамның өз мүддесін қорғай алмауына әкеледі. Яғни тым именшек, артық сыпайы адам кейде өзіне тиесілі жайлылықтан да, қажет сөзден де қағылады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «тоңбай қалтырайды» деген тіркес адамның нақты суықтан тоңғанын емес, ішкі қысылуын, жасқаншақтығын білдіреді. Қалтырау — қорқу, имену, батылсыздықтың бейнесі. Ал «сыпайы» сөзі әдептілікті жақсы қасиет ретінде көрсеткенімен, шектен шықса, әлсіздікке айналатынын аңғартады. Мақал адамға тек ізет қана емес, дер кезінде сөз айту, өз орнын білу де қажет екенін ескертеді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақалды жұмыс орнында, оқу орнында немесе көпшілік алдында өз пікірін айта алмай, үнемі «ұят болар» деп кейін шегінетін адамға қатысты қолдануға болады. Мысалы, қызметкерге өз еңбегінің ақысын сұрау керек болса да, тым сыпайылық танытып үндемей жүрсе, кейін әділетсіздікке ұшырауы мүмкін. Сондықтан әдептілікпен бірге батылдық та керек.