Су тоқтаса тоқтар, сұм тоқтамас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: су өз арнасымен ақпаса, тоқтап қалады. Ал астарлы мағынасы: табиғаттағы тоқырау бір сәтте бітсе де, жаман ниетті, зұлым пиғылды адам өздігінен бірден райынан қайтпайды. Яғни сұм, қу, арам ойлы кісіге тежем болмай, оны тоқтату үшін тәрбие, тәртіп, әділдік, тіпті қатаң шара қажет болуы мүмкін. Мақал адам мінезінің терең өзгермесе, сыртқы жағдай ғана оны жөндемейтінін ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы "су" — табиғи ағым, сыртқы қозғалыс, тоқтауы мүмкін құбылыс. Ал "сұм" — ішкі ниеті бұзылған, айлакер, опасыз адам бейнесі. Су тоқтаса, ол жай ғана ағымын жоғалтады; ал сұм тоқтамас, өйткені оның теріс қылығы ішкі мінезінен туады. Осы арқылы халық жамандықтың табиғатын су сияқты сыртқы нәрсемен емес, адамның өз ішкі болмысымен байланыстырып көрсеткен.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қазіргі кезде өз пайдасын ойлап, өзгеге зиян келтіретін адамдарға қатысты айтылады. Мысалы, бір қызметкер үнемі өтірік айтып, әріптестерін алдап жүрсе, оны тек ескерту жеткіліксіз болуы мүмкін; оның әрекетіне нақты бақылау мен тәртіп керек. Сонда ғана жаман пиғылдың жолы кесіледі.