Шөлде жүрген шөл таныр,
Жолда жүрген жол таныр.

Негізгі мағынасы

Шөлде жүрген адам шөлдің не екенін біледі, жолда жүрген адам жолды таниды. Мақал білімнің тәжірибеден туатынын айтады: шөлдің ыстығын, судың қадірін, жолдың бұрылысы мен асуын тек өз басынан өткерген адам таниды. Оқып немесе естіп білгеннен гөрі көзбен көріп, аяқпен басқан анық. Сонымен бірге сөзде біреудің қиындығын бастан кешпеген адам оны толық түсінбейді деген ой да бар.

Образдар мен теңеулер

Шөл — сусыз, құмды не тақыр дала; онда судың қай жерде екенін, күннің қай кезде ыстық болатынын білу өмір мен өлімнің арасындағы айырма болған. Мақалда «шөл» сөзі екі мағынада ойнайды: шөлді жер және шөлдеу, сусау. Екі жол бірдей құрылған, «таныр» сөзі екі жолдың соңында қайталанады. Шөл мен жол — көшпелі өмірдің екі ұдайы серігі, сондықтан мысал бәріне түсінікті.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Тәжірибелі адамның сөзін тыңдау керегін айтқанда, не өз басынан өткерген адамды құрметтегенде айтылады. Біреудің қиындығын сырттай бағалап отырған адамға ескерту ретінде де келеді. Мысалы: «Таулы жолмен көп жыл жүрген жүргізушіден сұра, ол бар бұрылысты біледі. Шөлде жүрген шөл таныр, жолда жүрген жол таныр».

Қолданылу жағдаяттары

— Қырдағы шопан су таппай жүрген жас малшыға құдықтың орнын көрсетіп, мақалды айтып, жылдар бойы жиған тәжірибесімен бөлісті.
— Спорт залында жас бапкер ардагер күрескердің кеңесіне күмәнданғанда, бас бапкер мақалды айтып, оны тыңдауға шақырды.