Шәр кітапты оқысаң,
Әр кітапты оқырсың.

Негізгі мағынасы

Ескі мұсылман мектебінде бала «Әптиекті» оқып болған соң, «Шаһар кітапқа» көшкен; мақалдағы «шәр кітап» соның ауызекі қысқарған атауы болса керек. Мұндағы «шаһар» қала емес, парсыша «чаһар», яғни «төрт» деген сөз. Мақал осыны айтады: сол бастауыш кітапты тиянақты меңгерген шәкірт кейін кез келген кітапты өзі оқып кете алады. Ой одан кеңірек: білімнің іргесі берік қаланса, әрі қарайғы оқу өзінен-өзі жалғасады, ал негізді аттап өткен адам әр жаңа кітапқа сүрініп отырады.

Образдар мен теңеулер

Кітап көшпелі елде сирек әрі қадірлі зат болған: оны төрге қойып, жерге тастамаған. Бала оқуды ауыл молдасынан бастаған: алдымен әріп танып, «Әптиекті» оқыған, одан кейін «Шаһар кітапқа» өткен. Осы белестен өткен шәкірттің хат тануы бекіп, кітапты өз бетімен оқи бастаған. Мақалдың екі жолы «оқысаң — оқырсың» деген шарт пен нәтижеге құрылған, ал «шәр» мен «әр» сөздері ұйқасып, бір нақты кітапты барлық кітапқа қарсы қояды: біреуін игерсең, қалғанының бәрі ашылады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды бастауыш білімнің, әліппе мен негізгі оқулықтың құнын түсіндіргенде айтады: ұстаз шәкіртке, ата-ана балаға ақыл ретінде, кейде алғашқы қиын кітабын бітірген адамды мақтап. Интонациясы — байыпты кеңес, жігерлендіру. «Шәр кітап» бүгін көпке таныс емес, айтқанда сөздің мәнін қоса түсіндіре кеткен жөн. Тек көп кітап оқығанды мадақтау үшін айтса, мағынасы солғындайды: мақал ең алдымен негіз туралы. Мысалы, ата немересіне: «Әліппені тиянақты оқы, шәр кітапты оқысаң, әр кітапты оқырсың деген».

Қолданылу жағдаяттары

— Әже бірінші сыныпқа барған немересінің әліппені асығыс парақтап жатқанын көріп, әр әріпті тиянақты үйренуді айтады.
— Домбыра үйірмесінің жетекшісі ноталарды жалықпай үйренген оқушысына енді кез келген күйді өзі оқи алатынын айтады.