«Сау басын саудаға салды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ешқандай қажеті жоқ, аман-есен жүрген адам өз басын, яғни өмірін, денсаулығын, тыныштығын өз еркімен қатерге тікті. Мақал осындай ойланбаған тәуекелді сынайды: бір пайда не мақтан үшін, біреудің дауына араласып, бос таласқа түсіп, адам өзіне бәле тауып алады. «Саудаға салу» — сатуға шығару, бағасын саудаласу, яғни ең қымбат нәрсені пайда мен шығынның таразысына қою. Сөз көбіне іс қате кеткен соң, өкінішпен не айыппен айтылады.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың сыры — «сау» мен «сауда» сөздерінің үндестігінде. Бір түбірден шыққандай естілетін екі сөз мүлде бөлек нәрселерді білдіреді: бірі денсаулық, амандық, бірі сатып алу-сату. Бас қазақ ұғымында адамның ең қымбаты, өмірінің өзі: «басы аман болса», «басын бәйгеге тікті» деген тіркестер осыны көрсетеді. Мақал осы ең қымбат нәрсені базардағы тауар сияқты көрсетіп, қате шешімнің ауырлығын ащы мысқылмен ұғындырады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал біреудің дауына, төбелесіне, күмәнді ісіне өз еркімен араласып, басына бәле тапқан адам туралы айтылады; ескерту ретінде «сау басыңды саудаға салма» деген түрде де қолданылады. Үні — сын, өкініш не ескерту. Мысалы, бейтаныс адамға кепіл болып, қарызға батқан жігіт туралы анасы: «Сау басын саудаға салды» дейді. Біреуді құтқару үшін өзін қатерге тіккен батылдықты кемсіту үшін айтылмайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда мас көршілердің төбелесіне араласып, өзі жарақат алған ұлына әкесі ауруханада мақалды ашумен айтты.
— Күмәнді қаржы пирамидасына жинағын салып, бәрінен айырылған көршісі туралы әйелдер ас үйде күбірлесіп, осы сөзді айтты.
— Мұзы жұқа өзенді төтелеп өтпек болған жолаушыны көрген балықшы оны тоқтатып, мақалмен сақтандырды.