Бай кісі базарға барса, сұм хабар алар.
«Бай кісі базарға барса, сұм хабар алар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Базарға бай кісі келсе, оны бірінші болып сұм — алаяқ, ұры, қу — байқайды, оның келгенінен хабар алады. Олар жақын келіп, жылы сөйлеп, бір пайда түсірудің жолын іздейді. Мақал байлықтың жасырын тұрмайтынын, ол адамға тек құрмет емес, қауіп те әкелетінін айтады. Кейбіреулер мақалды басқаша оқиды: бай кісі базардан сұм хабар, яғни жаман хабар естиді, оның уайымы да байлығына сай көп. Екі оқылымда да түйін бір: бай адамға базарда сақ болу керек.
Образдар мен теңеулер
Сұм — қазақ тілінде қу, зұлым, алаяқ адам; «сұм хабар», «сұм заман» тіркестерінде жаман, қайғылы деген мағына береді. Осы көп мағыналылық мақалды екі жақты етіп тұр. Базар — көп адам жиналатын, байдың киімі, аты, ақшасы бірден көзге түсетін жер. Көшпелі өмірде бай кісі ауылда өз ортасында қорғаулы, ал базарда ол бөгде, ашық. Мақалдағы бай мен сұм — бір оқиғаның екі кейіпкері: бірі байлығын алып келеді, бірі соны күтіп тұр.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал байлығын көрсетіп жүрген, ақшасын жасырмайтын адамға ескерту ретінде айтылады. Үні — сақтандыру, кейде ащы мысқыл. Мысалы, базарға қалың әмиянын көрсетіп келген ағасына інісі: «Бай кісі базарға барса, сұм хабар алар, ақшаңды жасыр» дейді. Базардағы барлық адамды алаяқ деп күдіктенуге негіз ретінде айту асыра сілтеу болар еді.
Қолданылу жағдаяттары
— Мал сатып, қалтасы толы қайтқан шаруаға қарт ағасы қалада түнде көп жүрмеуді ескертіп, мақалды айтты.
— Жаңа қымбат көлігімен базарға келген жігітке бағалар бірден өсіп кеткенін көрген досы күліп, осы сөзді айтты.
— Алтын әшекейлерін тағып базарға бармақ болған әжесін немересі мақалмен сақтандырып, сырғасын шешіп кетуді өтінді.