Сақалын саудаға салды.

Негізгі мағынасы

Сақал — қазақ ұғымында жасы ұлғайған, сыйлы ер адамның белгісі, оның абыройы мен беделінің бейнесі. Ал «саудаға салу» — сатуға шығару, базардағы тауардай көрсету. Мақал жасы келген кісінің ақсақалдық абыройын ұсақ пайдаға, бос дауға, ұятты іске айырбастағанын сынайды. Ақсақалдан халық әділ сөз, сабыр, үлгі күтеді; ол пайда үшін жалған куә болса, ұсақ дауға араласса, сақалының құрметін өзі төмендетеді. Кейде бұл сөз үлкен кісінің біреуге кепіл болып, беделін тікке қойғанын білдіреді.

Образдар мен теңеулер

Ақ сақал — қазақ қоғамында ақсақалдықтың, тәжірибе мен әділдіктің белгісі. Ақсақалдың сөзі дауды шешкен, оның алдынан жастар кесе өтпеген. Сондықтан сақал — жай шаш емес, жинақталған бедел. Мақал осы құндылықты базардағы тауардың орнына қояды: сатылмайтын нәрсе сатылымға шығады. «Сау басын саудаға салды» деген сөзбен құрылымы ұқсас, тек бас орнына сақал тұр: онда өмірге қауіп, мұнда абыройға қатер.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал жасы үлкен кісінің жасына лайықсыз әрекетін сынағанда айтылады: пайда үшін жалған уәде берсе, ұсақ дауға араласса, абыройын саудаға салса. Үні — өткір сын, кейде өкініш. Мысалы, бір қойға бола көршісімен сотқа барған қарияны көрген ауылдастар: «Сақалын саудаға салды» дейді. Жасы үлкен адамның адал саудамен айналысуын кемсіту үшін айтылмайды.

Қолданылу жағдаяттары

— Тойда асабамен сөз таластырып, жастардың алдында ұятқа қалған қарияны көрген көршісі үйіне келіп, әйеліне мақалды айтты.
— Ауыл ақсақалы туысының пайдасы үшін жер дауында бұрыс куә болғанда, жұрт оны осы сөзбен сынады.
— Базарда тауарын мақтап, ант-су ішіп отырған қарт сатушыға көрші әйел жымиып: «Ата, сақалыңызды саудаға салмаңыз» деді.