«Ердің құны - екі елу» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Құн — ертеде кісі өлтірген адамның әулеті қаза болған кісінің туыстарына төлейтін өтем. Мақал бойынша ердің құны «екі елу», яғни жүз; дәстүрлі құқықта ер құны жүз жылқыға теңелген деген дерек кең тараған. Мақал ер адамның өмірі ең қымбат нәрсе екенін, оның бағасы өте жоғары екенін айтады. Кісі өлімі ешқашан арзан емес, ердің қаны бекер төгілмеуі тиіс. Ауыспалы мағынада: ер-азаматтың қадірі жоғары, ол басын арзанға сатпауы керек.
Образдар мен теңеулер
Құн — қазақтың дәстүрлі құқығындағы ұғым: кісі өлімі үшін төленетін өтем, ол қанды кекті тоқтатып, екі әулетті татуластыру үшін белгіленген. Жүзді «екі елу» деп атау санның салмағын арттырады: бір сан емес, екі бүтін үлес. Мал — көшпендінің негізгі байлығы, сондықтан адам өмірінің өтемі де малмен өлшенген. Мақалда сөз аз, бірақ ол бүтін бір құқықтық дәстүрді еске салады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін мақал тура мағынасында сирек қолданылады, көбіне ер-азаматтың қадірін, өмірдің қымбаттығын айтқанда естіледі. Мысалы, тәуекелшіл жас жігітке атасы: «Ердің құны — екі елу деген, басыңды арзанға сатпа», — дейді. Тарих, әдебиет сабақтарында дәстүрлі құқық туралы әңгімеде де айтылады. Адам өмірін мал мен ақшаға теңеу үшін емес, оның қымбаттығын көрсету үшін қолданылады.
Қолданылу жағдаяттары
— Тарих сабағында мұғалім дала заңдары туралы айтып, құн дәстүрін осы мақалмен түсіндіреді.
— Ауыл жігіттері түнде көлікпен жарыспақ болады. Қарт жүргізуші оларды тоқтатып, мақалды айтады да, өмірдің қадірін түсіндіреді.