Сараңнан сарқыт жегенше, иттен тартып же.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: сараң адамнан қалған сарқытты жегенше, иттен тартып жеген артық дегендей ауыр, әжуалы сөз. Астарлы мағынасы: тым сараң, қолы ашылмаған, қонаққа да, айналасына да жомарттық көрсетпейтін адамнан пайда күткенше, одан қашық болған дұрыс. Халық мұнда сараңдықты қатты сынап, жомарттықтың қадірін алға шығарады. Сараң адамнан береке де, сый да аз болады деген ой айтылады.
Образдар мен теңеулер
«Сарқыт» — дастарқаннан қалған дәм, қонақкәде мен сыйластықтың белгісі. Ал «иттен тартып же» деген әсірелеу тіркесі сараңдықтың жиіркенішті, төмен күйін өткір көрсету үшін қолданылған. Мұндағы мақсат — біреудің сараңдығын қаралап, ондай мінездің адамдыққа жат екенін аңғарту. Халық тілі бұл жерде өте қатты салыстыру арқылы ойды есте қаларлық етеді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі кезде бұл мақал ақшаға, көңілге, көмектің өлшеміне тым сараң адамдарға қатысты айтылады. Мысалы, біреу ортақ іске үнемі үлес қоспай, бәрін өзіне ұстап отырса, жұрт: «Ондай сараңнан дәметкенше, өзіңді өзің қамтамасыз ет» деп мағынасын осы мақалмен жеткізуі мүмкін. Мұнда басты сабақ — жомарттық пен кең пейілдің қадірін білу.