Азатын елді ұрысы билейді,
Озатын елді дұрысы билейді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал елдің тағдыры екі түрлі бағытқа түсетінін көрсетеді. Егер ел ішінде азғындық, алауыздық, тәртіпсіздік көбейсе, ондай жұртты ұры, пиғылы жаман, пайдакүнем адамдар басқаруға жақындайды. Ал елдің бағыты түзеліп, ынтымақ пен әділдік үстем болса, онда оны сөзі түзу, ісі дұрыс, парасатты адамдар билейді. Яғни халықтың қандай болуына қарай басшы да сондай қалыптасады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ұрысы» — тек мал ұрлайтын адам емес, жалпы арам, бұзақы, өз пайдасын ғана ойлайтын жаман мінездің бейнесі. «Дұрысы» — адал, әділ, жөн білетін, елге пайдасы тиетін адам. «Билейді» сөзі ел тізгінін ұстау, ықпал ету мағынасында қолданылған. Мақал қарама-қарсы екі образ арқылы қоғамның ішкі сапасын айқын салыстырады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де өз мәнін жоғалтқан жоқ. Мысалы, жұмыс орнында немесе ауылда тәртіп бұзылып, бәрі өз бетінше кетсе, ондай ортада жауапсыз адамдардың сөзі өтімді болып кетуі мүмкін. Ал ұжымда әділдік, тәртіп, жауапкершілік болса, онда сауатты әрі адал адамдар алға шығады. Мақал ел мен ортаның түзелуі алдымен адам мінезінен басталатынын ескертеді.
Ozatyn eldi durysy bıleıdi.