Озбыр олжа үшін өледі,
Күншіл күндеумен өледі.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Озбыр адам біреудің дүниесіне, үлесіне не еңбегіне қол сұғып, тек олжаға ұмтылса, түбі опық жейді. Мұндағы «өледі» сөзі тура мағынада ғана емес, рухани күйреу, абыройдан айырылу, қарғысқа ұшырау деген астарды білдіреді. Ал күншіл адам өзгенің жетістігін көре алмай, іштарлықпен өмір сүрсе, өзі де тыныштық таппай, іштей күйзеледі. Яғни бұл мақал ашкөздік пен күншілдіктің адамды жақсылыққа емес, сорға бастайтынын ескертеді.
Образдар мен теңеулер
«Озбыр» — күшке сүйеніп, өзгенің несібесін тартып алуға бейім адам бейнесі. «Олжа» — оңай табыс, заңсыз пайда, арам ниеттің жемісі ретінде алынған. «Күншіл» — өзгенің бақытына күйінетін, іш тар адам. «Күндеумен өледі» деген тіркес күндеудің, яғни үнемі мұңайып, қызғанышпен өмір сүрудің жанды қажытатынын аңғартады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қазір де өзекті. Мысалы, бір адам әріптесінің табысын көре алмай, оны жамандап, орынсыз бәсекеге түссе, ақырында беделінен де, тыныштығынан да айырылады. Сол сияқты әділетсіз жолмен пайда тапқысы келген адам да ұзаққа бармайды. Сондықтан адал еңбек пен қанағат қана адамды биікке шығарады.
Kúnshil kúndeýmen óledi.