Оңар бала топқа үйір,
Оңбас бала жоққа үйір.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал баланың мінезі мен тәрбиесіне үлкен мән береді. Тура мағынасында, жақсы бала көптің ортасын, ел-жұртты, ынтымақты жақсы көреді; ал жаманға бейім бала жоқшылыққа, таршылыққа, теріс әдетке үйір болады. Астарлы мағынасы — адамның ерте қалыптасқан мінезі мен ортасы оның болашағын айқындайды. Жақсы тәрбие алған, көпшіл, пейілді бала кейін де елге пайдалы, өнегелі азамат болады. Ал қанағатсыз, жалқау, теріс ортаға тартылған бала өмірде қиындыққа көбірек ұрынады.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «топ» сөзі — көпшілік, орта, береке, әлеуметтік байланыс белгісі. Ол баланың көппен араласқанын, жұрттан қашпайтынын білдіреді. Ал «жоқ» сөзі — жетіспеушілік, тарлық, берекесіздік, теріс пиғылдың нышаны. «Үйір» деген тіркес адамның бір нәрсеге бейім, жақын, құмар болуын көрсетеді. Яғни, бала нені жақсы көрсе, соған қарай бой түзейді деген ой жатыр.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де өзекті. Баланы кітапқа, спортқа, өнерге, жақсы ортаға баулу керек деген ойды білдіреді. Мысалы, ата-ана баласын бос жүріске емес, үйірме мен пайдалы іс-әрекетке бағыттаса, ол көпшіл, жауапты болып өседі. Керісінше, теріс ортаға түссе, мінезі бұзылуы мүмкін.
Ońbas bala joqqa úıir.