Ұстазына қарап бала өсер,
Бақташысына қарап мал өсер.

Негізгі мағынасы

Бала ұстазына қарап өседі, мал бақташысына қарап өседі. Мақал тәрбиеші мен оның қамқорлығындағылардың тағдыры бір екенін айтады: шебер, жанашыр ұстаздың шәкірті білімді, әдепті болады; ұқыпты бақташының малы семіз, аман болады. Ұстаз жаман болса, бала бос қалады, бақташы жалқау болса, мал арықтайды. Мақал ұстаздың жауапкершілігін де, еңбегінің құнын да қатар көрсетеді.

Образдар мен теңеулер

Бақташы — малды өріске шығарып, бағып-қағатын адам. Мал баққан халық үшін бақташының ұқыпты-ұқыпсызы малдың күйінен бірден көрінген: қыстан арық шыққан отар бақташының кінәсі саналған. Мақал осы көзге көрінетін байланысты ұстаз бен шәкіртке ауыстырады. Екі жол бірдей құрылып, «ұстаз — бақташы», «бала — мал» деген жұптар қатар тұрады. «Қарап» сөзі екі мәнде оқылады: бала ұстазына еліктеп, соған қарап өседі; әрі ұстаздың қарауына, қамқорлығына байланысты өседі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мұғалімдер күнінде, мектеп жиналысында, ұстаздың еңбегін құрметтегенде айтылады. Кейде баласының оқуына көңілі толмаған ата-ана мұғалім таңдау туралы ойланғанда қолданады. Баланың сәтсіздігін тек ұстаздың мойнына артып, кінәлау үшін айту біржақты. Мысалы: «Шәкірттерінің бәрі жарыста жүлде алды, ұстазына қарап бала өсер деген осы».

Қолданылу жағдаяттары

— Аудандық айтыста жеңген жас ақынның ұстазына құттықтау айтқан ақсақал мақалды айтып, оның еңбегін бағалайды.
— Жазғы жайылымнан арықтап оралған қойларды көрген шаруа жалдаған шопанына мақалдың екінші жолын айтып, ренішін білдіреді.