«Өлі-тірі» өткен соң,
Өлі күйеу болмаса,
Тірі күйеу жатпайды.

Негізгі мағынасы

Мақал ескі құдалық салтына байланысты: «өлі-тірі» өтіп, яғни құдалар арасындағы міндет орындалып біткен соң, күйеу тірі болса, үйінде қарап жатпайды, қалыңдығын алуға міндетті түрде келеді. Тек өлген күйеу ғана келмейді. «Өлі-тірі» тіркесі тырнақшаға алынған, сірә, құдалықта берілетін нәрсенің бәрі түгел беріліп, келісім бекігенін білдіреді. Ауыспалы мағынасы: шартын орындаған адам өз ақысын міндетті түрде іздейді, оны тек ажал ғана тоқтатады. Сөз берілді, ақы төленді — енді күту ұзаққа созылмайды.

Образдар мен теңеулер

Мақал «өлі» мен «тірі» қарсылығына құрылған: алғашқы жолдағы «өлі-тірі» тіркесі келесі екі жолда екіге бөлініп, «өлі күйеу» мен «тірі күйеуге» айналады. Қалың мал төленіп, құдалық біткен соң, күйеу жігіт ұрын барып, кейін қалыңдығын алып кетуге келетін. Сол жолдан оны тек өлім ғана тоқтатады деген ой бар. «Жатпайды» етістігі «үйінде қарап отырмайды, бой тартпайды» деген мағынада. «Өлі-тірі» тіркесінің бұл мақалдағы дәл мағынасы сөздіктерде көрсетілмеген, сондықтан мақалды жалпы ойы бойынша түсінген жөн.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгінгі сөйлеуде сирек кездеседі, көбіне тойға байланысты әзілде айтылады. Мысалы, құдалық өтіп, күйеу жағының келуін күтіп отырған қыз үйі осылай айтып қояды. Ауыспалы мағынада — келісімді орындаған адам уәдесінен таймайды, өз ақысын алуға келеді деген сенім. Сарыны — әзіл, сенім. Қаралы үйде, қазаға байланысты әңгімеде айту орынсыз, өйткені «өлі күйеу» деген сөз ауыр естіледі.

Қолданылу жағдаяттары

— Құдалық біткен соң қалыңдықтың әжесі қыздарына: «Өлі күйеу болмаса, тірі күйеу жатпайды, тойға дайындала беріңдер», — деп күлді.
— Келесі күзде келем деп уәде беріп, қалыңдығына сырға тартқан жігітті күтіп жүрген қызға жеңгесі мақалды айтып, көңілін жұбатты.