«Құл күйеуге күң жеңге, Мәмілесі - бір теңге.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Күйеуі құл болса, оған жеңге болып жүрген әйел де күң, ал олардың арасындағы мәміле, яғни уағдасы мен саудасы бір теңгеге ғана тұрады. Ескі салтта жеңге күйеу мен қалыңдықтың арасында дәнекер болған: хабар жеткізіп, кездесуді ұйымдастырып, ол үшін кәде алған. Мақал осы көріністі ескі қоғамның тап түсінігімен бейнелейді: жағдайы төмен адамның ісі де, сыйы да төмен деңгейде өтеді. Ауыспалы мағынасы — тең-теңімен: жағдайы бірдей адамдар оңай келіседі, бірақ мәмілесі де өздеріндей арзан болады. Бүгін мұндай сөз адамды тегіне қарай кемсіту болып естіледі.
Образдар мен теңеулер
Құл — бас бостандығы жоқ, біреудің меншігіндегі еркек, күң — сондай әйел. Ескі қазақ қоғамында құл-күңдер көбіне тұтқынға түскендер мен олардың ұрпағы болған, оларға жұрт төмен қараған. Жеңге — ағаның әйелі, қыз бен жігіт арасындағы жасырын қатынасқа дәнекер болатын адам. Теңге ертеде ұсақ ақша саналған, мұнда ең аз баға деген ұғымды береді. «Жеңге» мен «теңге» ұйқасы мақалға ойнақы кекесін үн береді: сөз үлкен той салтын айтып тұрғандай, бірақ соңында бәрін ұсақ құнға түсіреді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл мақал сирек айтылады, көбіне кітаптағы, тарихи шығармадағы мәтін ретінде кездеседі. Ауыспалы мағынада ұсақ, арзан мәмілеге кекесінмен айтылуы мүмкін. Сарыны — мысқыл. Адамды шыққан тегіне, әлеуметтік жағдайына қарай мазақтау ретінде біреудің бетіне айту өрескел. Мысалы, әдебиет сабағында мұғалім ескі қоғамдағы теңсіздікті түсіндіру үшін осы мақалды мысалға келтіреді.
Қолданылу жағдаяттары
— Тарих сабағында мұғалім хандық дәуірдегі құл мен күңнің жағдайын айтып, ескі мақалдағы «мәмілесі — бір теңге» деген сөздің астарын түсіндірді.
— Базарда екі алыпсатар ескі, бұзық телефонды бір-біріне арзанға өткізіп жатқанын көрген қария: «Мәмілесі — бір теңге», — деп мысқылдады.
Mámilesi - bir teńge.