Оқ табылса, құс кез келмейді,
Ас табылса, дос кез келмейді.

Негізгі мағынасы

Аңшының оғы бар, бірақ құс әр уақытта кездесе бермейді; сол сияқты адамның асы, дастарқаны бар, бірақ шын дос әр кезде кез келмейді. Мақал жақсы мүмкіндіктің сирек болатынын, оны тек құралың, байлығың бар деп күтіп отыра алмайтыныңды айтады. Дос — кездейсоқ табылатын олжа сияқты, ол ақшамен де, дастарқанмен де келмейді. Шын дос жолықса, ол — сирек олжа, оның бағасы да сонда.

Образдар мен теңеулер

Мақал аңшылық бейнесіне құрылған. Оқ — мылтықтың не садақтың оғы, аңшының ең керек құралы. Бірақ оқ болғанмен, құс өзі келіп, алдыңа қонбайды: оны күтіп, іздеп, сәтін табу керек. Екінші жолда осы бейне адам қатынасына көшеді: ас — қонақ күтетін дастарқан, бірақ шын дос дастарқанға қарап келмейді. «Кез келу» — кездейсоқ, ойда жоқта жолығу. Екі жолдың құрылымы бірдей, «оқ» пен «ас», «құс» пен «дос» жұптасып тұр.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды шын досты табу қиын екенін айтқанда, жақсы адаммен кездескен сәттің сирек екенін түсіндіргенде айтады. Байлығы бар, бірақ шын досы жоқ адам туралы ойлы, мұңды үнмен келтіріледі. Жақсы адамға кездейсоқ жолыққан кісі де оның қадірін білдіру үшін айтады. Мысалы: «Дастарқанға жиналатын көп, ал шын дос сирек. Оқ табылса, құс кез келмейді, ас табылса, дос кез келмейді».

Қолданылу жағдаяттары

— Аңға шыққан ата мен немере күні бойы бір құс көрмей қайтқанда, ата мақалды айтып, шын достың да сирек кездесетінін түсіндіреді.
— Мол той жасаған бай кісі қонақтардың ішінде көңілін бөлісер бір жан жоқ екенін сезіп, мақалды мұңая айтады.