«Ойын сөзге шын жауап.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Біреу әзілдеп айтқан сөзге екінші адам шын көңілмен, ашумен не байыпты жауап береді. Ойын сөз әрдайым ойын күйінде қалмайды: тыңдаған кісі оны басқаша ұғып, ренжуі мүмкін, сонда қалжың шын дауға айналады. Мақал әзілдің де салмағы барын, оны айтарда кімге, қашан айтып отырғаныңды ойлау қажеттігін ескертеді. Екінші бір қырынан, ойынмен қойылған сұраққа да шындықпен жауап беруге болады, яғни әзілдің ішінен маңызды әңгіме басталып кетуі мүмкін.
Образдар мен теңеулер
Мақал екі сөздің қарсылығына құрылған: ойын мен шын. Қазақ тілінде бұл екеуі жиі қатар жүреді: ойын-шыны аралас деген тіркес соның айғағы. Ойын сөз — қалжың, қағытпа, әзіл; шын жауап — ақиқат, байыпты, кейде ашулы жауап. Мақалда етістік жоқ, ол тек екі нәрсені бетпе-бет қояды, сондықтан айтылуы кесімді естіледі. Қысқалығы оны әңгіме арасында бір ауыз ескерту ретінде қолдануға ыңғайлы етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Қалжыңы шектен шығып, біреуді ренжітіп алған адамға не оны тоқтатқысы келген кісі айтады. Сарыны — салмақты ескерту: әзіл айттым деп құтыла алмайсың, сөзіңе шын жауап келуі мүмкін. Ренжіген адамның өзі де ашуын түсіндіру үшін айтады. Әзілді мүлде көтермейтін, кез келген қалжыңнан шу шығаратын адамды ақтау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Сен оны ойнап айттың, ал ол шын ренжіді; ойын сөзге шын жауап деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда бір жігіт досының жаңа көлігін әзілмен мінеп еді, досы ашуланып орнынан тұрып кетті; ағасы ойын сөзге шын жауап деп басу айтты.
— Мектепте бала сыныптасының есімін ойнап бұрмалап айтты, сыныптасы ұстазға шағымданды; ұстаз әзілге де шын жауап келетінін түсіндірді.
— Базарда сатушы әзілмен бағаны екі есе айтып еді, сатып алушы шынымен бұрылып кетіп қалды.