Нәпсі тынса пейіл кеңір.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Нәпсі тынса пейіл кеңір» деген мақал адамның ішкі құмарлығы, ашкөздігі, өзімшілдігі басылса, жан дүниесі кеңейіп, мінезі жұмсаратынын білдіреді. Яғни адам нәпсінің жетегінде кетпей, сабыр сақтаса, қанағатқа келсе, ол айналасына да мейіріммен қарап, жомарт, түсінігі мол бола түседі. Тура мағынасында нәпсіні тыю, астарлы мағынасында жүректі тазарту, көңілді кеңейту бар.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «нәпсі» — адамның ішкі құмарлығы мен тойымсыздығы. Ал «пейіл» — көңілдің кеңдігі, ниеттің тазалығы, адамгершілік өлшемі. «Тыну» сөзі сабасына түсу, тынышталу дегенді білдіреді. Демек, нәпсі басылса, адам өз пайдасын ғана ойламай, өзгеге де орын береді, сонда оның пейілі кеңейеді. Бұл жерде ішкі тарлық пен рухани кеңдік қарама-қарсы қойылған.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгінгі күні де өте орынды. Мысалы, бір адам табысын тек өзіне жұмсамай, асып қалғанын мұқтаж жанға бөліссе, оның мінезі де жұмсарады, елмен қарым-қатынасы да жақсарады. Артық қызығудан тыйылып, қанағат еткен адам сабырлы болып, сыйластыққа да жеңіл жетеді.