«Құс жаманы - шажа, ілік жаманы - бажа.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Құстың ішінде шажа нашар саналады, туыс-жекжаттың ішінде бажа нашар деп айтылады. Шажа — тау басында тіршілік ететін, даусы ащы құс, оның сәні де, шаруаға пайдасы да шамалы. Бажалар арасындағы туыстық та тікелей қан туыстық емес: екі еркекті әйелдері ғана жалғап тұр. Әйелдер ренжіссе не дүниеден өтсе, бажалық та әлсіреп, ұмытылады. Мақал осындай жанама, әлсіз туыстыққа көп сенім артуға болмайтынын айтады. Ол «Төрт аяқтыда бота тату, адам баласында бажа тату» дегеннің қарсы жағы іспетті: халық бажаны бірде мақтап, бірде сынайды.
Образдар мен теңеулер
Шажа — сирек айтылатын сөз, сөздіктерде тау шыңын мекендейтін, даусы ащы құс деп түсіндіріледі. Қыран, сұңқар сияқты бағалы құстармен салыстырғанда, мақалдағы шажа керексіз, тек шаңқылдағы ғана бар құстың бейнесі. Ілік — құдалық, неке арқылы жалғасқан туыс, «ілік-шатыс» деген тіркестен таныс. Мақал «шажа» мен «бажа» ұйқасына құрылған: дыбысы ұқсас екі сөз бір-біріне теңеліп, бажаның бағасы сол ащы даусты құстың деңгейіне түсіріледі. Әзіл мен кекесін аралас.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Көбіне әзіл ретінде, бажалар бір-бірін қағытқанда айтылады. Кейде шынымен ренжіскен бажалар туралы, араларындағы байланыс әйелдер арқылы ғана ұсталып тұрғанын көрсету үшін қолданылады. Сарыны — қағыту, жеңіл кекесін. Бажасынан көмек көрген адамның оған осылай айтуы ұят болар еді. Мысалы, екі бажа дойбы ойнап отырып, жеңілгені күліп: «Құс жаманы — шажа, ілік жаманы — бажа», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Той дастарқанында бажасы оның орнын алып қойғанда, жігіт күліп: «Ілік жаманы — бажа деген рас екен», — деп қалжыңдады.
— Әпкелі-сіңлілі екі әйел ренжісіп қалғанда, күйеулері де бір-бірінің үйіне бармай кетті; көрші шал мұны көріп, мақалды күрсіне айтты.
Мақалдағы сөздер
бажа — Апалы-сіңлілі әйелдерге үйленген ер адамдардың бір-біріне қатысты туыстық атауы.