Саусақ ашсаң - қылдырық,
Жұмсаң - жұдырық.

Негізгі мағынасы

Саусақтарды ашып, жайып жіберсең, әрқайсысы қылдырықтай жіңішке, әлсіз; ал жұмсаң, жұдырыққа айналады. Мақал бірлік пен бытыраңқылықтың айырмасын адамның өз қолымен көрсетеді: жеке-жеке тұрған күш болмашы, оны бір жерге жинағанда соққы беретін, қорғай алатын күш пайда болады. Отбасы, ағайын, ел, команда — бәрі осыған ұқсас: бөлек жүрсе әрқайсысы әлсіз, бірге жұмылса, қарсылыққа төтеп береді. Мақал әрі түсіндіреді, әрі шақырады: шашырамай, жұдырықтай жұмылуға.

Образдар мен теңеулер

Қылдырық — қылдай жіңішке, нәзік нәрсе; сөздіктерде жіңішке берік жіп, қылдай жіңішке деген мағыналары берілген. Жайылған саусақ сондай: оны оңай майыстырып, сындырып жіберуге болады. Жұдырық — қазақ ұғымында күш пен батылдықтың белгісі, «жұдырықтай жұмылу» деген тұрақты тіркес бар. Мақалдың екі жолы «ашсаң — жұмсаң» деген қарама-қарсы әрекетке құрылған, ал «қылдырық — жұдырық» ұйқасы әлсіздік пен күшті бір дыбыстық өрнекке түсіреді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал ұжымды, отбасын бірлікке шақырғанда, әсіресе қиын кезеңде айтылады. Ақсақал жас ағайындарға, бапкер ойыншыларына, ата-ана балаларына айтады. Интонациясы — көрнекі түсіндіру: сөйлеуші жиі саусақтарын ашып, сосын жұдырығын түйіп көрсетеді. Мысалы: «Саусақ ашсаң — қылдырық, жұмсаң — жұдырық; бәріміз бір кісідей тұрсақ, бұл дауды жеңеміз». Төбелеске шақыру мағынасында айту орынсыз.

Қолданылу жағдаяттары

— Жайлауда қасқырдан қорғану үшін үш қостың малшылары түнгі күзетті бірге ұйымдастырады; үлкен шопан осы мақалды айтып, жұдырығын түйіп көрсетеді.
— Күрес үйірмесінде жаттықтырушы балаларға командалық жарыстың мәнін түсіндіріп, саусақтарын ашып-жұмып, мақалды айтады.