Күндесті болсаң бол, ойнасты болма.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — күндес болсаң да, ашық жауласқан дұрыс, ал жасырын ойнастыққа, екіжүзді қатынасқа барма деген ескерту. Астарлы мағынасы — адам қарым-қатынаста адалдықты сақтауы керек, бөтеннің сенімін бұзатын, отбасы мен ел ішінің берекесін кетіретін жасырын байланыс ең ауыр мінездің бірі саналады. Халық мұнда қарсы пікір, ішкі тартыс болса да, оны анық әрі таза ұстанымды жолмен шешуді құп көреді.
Образдар мен теңеулер
«Күндес» сөзі мұнда ашық бәсеке, ішкі бақталастық мәнінде қолданылған. Ал «ойнасты» — жасырын байланыс, опасыздық, ар-ұятқа қайшы әрекет дегенді білдіреді. Яғни мақал ашық қайшылықтан гөрі, жасырын сатқындықтың зияны ауыр екенін бейнелейді. Бұл жерде халық ашықтықты, арды және жауапкершілікті жоғары қояды.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал көбіне отбасылық қатынасқа, достыққа, жұмыс орнындағы сенімге байланысты айтылады. Мысалы, бір адам әріптесімен сырттай жақсы болып, артынан өсек таратып жүрсе, оған осы мақалмен «адал бол, жасырын қулық жасама» деп ескерту айтуға болады. Мағынасы бүгін де өзекті: таза қарым-қатынас — сыйластықтың негізі.