Көзді ұялу үшін берген.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Көзді ұялу үшін берген» деген мақал адамның жан дүниесіндегі ізеттілік пен әдептілікті білдіреді. Тура мағынасында көз — көру үшін берілген мүше. Ал астарлы мағынада көз адамның ұялуын, қысылуын, ар-намысын танытатын белгі саналады. Яғни адам кейде сөзімен емес, көзқарасымен-ақ өз тәрбиесін, ұятын, ішкі мәдениетін көрсетеді. Ұялу — әлсіздік емес, керісінше адамдықтың, кішіпейілділіктің нышаны.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы негізгі образ — көз. Қазақ танымында көз тек көру құралы емес, көңілдің айнасы. Ұят келгенде адам жанарын төмен салады, тік қарамайды, бұл — ішкі қысылудың сыртқы көрінісі. Сондықтан «көзді ұялу үшін берген» деу арқылы халық адамның ар-ұятын сыртқы мінез-құлқымен байланыстырады. Бұл жерде көз адамның тәрбиесін білдіретін символға айналған.
Қазіргі өмірде
Қазір де бұл мақал орынды жерде өзін ұстау, артық кетпеу, үлкеннің алдында, көпшілік ішінде әдеп сақтау керек екенін ескертеді. Мысалы, біреу қателік жасап, оны мойындаудың орнына беті бүлк етпей сөйлей берсе, оған осы мақалмен «ұялу да керек, адамдық та керек» деп тоқтау айтуға болады.