Қол жұмылмай жылынбайды.
«Қол жұмылмай жылынбайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Аязда қолы тоңған адам саусақтарын жұмып, жұдырық етеді: ашық алақан тез суиды, ал жұмылған қол өз жылуын сақтайды. Мақал осы күнделікті тәжірибеге сүйенеді. Ауыспалы мағынасы — адамдар бір-біріне жақындап, бірлесіп тұрғанда ғана жылу, береке, амандық болады; бытыраған жұрт суықта қалған ашық саусақтай. «Қол» сөзі қазақ тілінде әскер, жасақ, адамдар тобы мағынасында да жүреді, сондықтан мақалда «жұрт бірікпей, күш жиналмайды» деген қосымша реңк те естіледі.
Образдар мен теңеулер
Мақал бір ғана қимылға құрылған — саусақты жұму. Қыстың қаһарын, далада ат үстінде тоңған қолды кез келген қазақ білген: қолғап жоқта жұдырықты түйіп, жеңнің ішіне тығады. Жылыну мұнда тек тәндік сезім емес, адамдар арасындағы жылулықты да білдіреді. «Қол» сөзінің екі мағынасы (дене мүшесі және әскер, жасақ) мақалды қатпарлы етеді: «қол жұмылу» — әрі саусақтың жұмылуы, әрі жасақтың бір жерге жиналуы.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал әсіресе қиын кезеңде, ауыртпалық түскенде айтылады: отбасына, ағайынға, көршілерге бір-біріне арқа сүйеуді еске салу үшін. Интонациясы жұмсақ, жылы: ұрыс емес, шақыру. Мысалы, қыста жарық сөнгенде көршілер бір үйге жиналып, бір пешке от жаққанда: «Қол жұмылмай жылынбайды деген осы», — дейді. Жарыс не бәсеке жағдайында да айтуға болады, бірақ мақалдың өз жылуы тыныш, тұрмыстық әңгімеге көбірек жарасады.
Қолданылу жағдаяттары
— Боран кезінде жолда қалған бірнеше машинаның жолаушылары бір автобусқа жиналып, жылу бөліседі; жүргізуші ағай осы мақалды айтады.
— Ауылда қарт кісінің үйі өртенгенде, көршілері жиналып жаңа үй тұрғызуға кіріседі; ақсақал сөзін осы мақалмен бастайды.