Қатты жерге егін шықпас,
Қаңсыған басқа білім жұқпас.

Негізгі мағынасы

Тапталып, қатып қалған жерге дән сепсең, ол өнбейді: тамыр жіберер ылғал да, жұмсақ топырақ та жоқ. Сол секілді құрғап, кеуіп қалған, ешнәрсеге қызықпайтын басқа білім сіңбейді. Мақал білім алу үшін тек мұғалім мен кітап емес, оқитын адамның ішкі дайындығы, құштарлығы керек екенін айтады. Ойын жаңа нәрсеге жауып, жалқаулық пен немқұрайдылыққа берілген адамға қанша үйретсең де, нәтиже аз.

Образдар мен теңеулер

Егін — өзен бойындағы, тау етегіндегі диқаншылықтың бейнесі. Диқан жақсы білетіндей, жерді алдымен жыртып, жұмсартып, суарып барып дән себеді; әйтпесе тұқым тамыр жаймай, бос қалады. Мақал адамның басын осы жерге теңейді. Қаңсу — құрғап, кеуіп, құр қалу; қаңсыған бас — шөлдеп, тартылған топырақтай, ылғалы жоқ, ештеңе сіңбейтін ақыл. «Шықпас — жұқпас» ұйқасы екі суретті бір-біріне байлайды. Жұғу — жабысу, сіңу.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мұғалім, ата-ана оқуға ынтасы жоқ балаға қынжылып айтады; кейде баланың өзін түзелуге шақыру үшін айтылады. Үні — өкініш, кейде сын. Баланың басын «қаңсыған» деп кемсіту тәрбиеге зиян, сондықтан мақалды көбіне жалпы ой ретінде, ынтаның қажеттігін түсіндіру үшін қолданған дұрыс. Мысал: «Алдымен қызығуың керек, ұлым. Қатты жерге егін шықпас, қаңсыған басқа білім жұқпас».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдың диқаны көктемде немересімен бірге жер жыртып жүріп, неге қатты жерге дән сеппейтінін түсіндіреді де, мақалдың екінші жолын сабаққа байлайды.
— Ата-аналар жиналысында мұғалім сабаққа ынтасы жоқ оқушылар туралы айтып, баланы алдымен пәнге қызықтыру керектігін осы мақалмен түсіндіреді.