«Бейтаныс адам - бітеу жаңғақ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бітеу жаңғақты сырт қарап, ішінің толық па, бос па, шірік пе — айта алмайсың, оны жарып көру керек. Бейтаныс адам да сондай: сырт келбеті, сәлемі көрініп тұрғанмен, ниеті мен мінезі әзірге жасырын. Мақал алғашқы әсерге алданбай, адамды асықпай тануға кеңес береді. Бұл күдікшіл болу дегенді білдірмейді: бейтаныс кісіге бірден сырыңды ашпа, бірақ оны жаман деп те кесіп тастама, уақыт бәрін көрсетеді деген сабырлы ой.
Образдар мен теңеулер
Жаңғақтың сыртында қатты қабығы бар, дәні соның ішінде тығылып жатады. «Бітеу» — ашылмаған, жарылмаған, ішіне көз жетпейтін. Бітеу жаңғақты алақанға салып салмағына қарап болжауға болады, бірақ нақты білу үшін оны жару керек. Бұл сурет адам танудың өзін көрсетеді: сыртқы қабық — келбет пен сөз, ішкі дән — мінез. Мақал қысқа, теңеу ретінде құрылған: «бейтаныс адам — бітеу жаңғақ», екі сөздің басындағы «б» дыбысы да үйлесім береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Жаңа таныс туралы асығыс пікір айтылғанда, біреуге тым тез сеніп қалған адамға ескерту ретінде, немесе керісінше, біреуді сырттай жамандағанда айтылады. Үні — сабырлы кеңес. Мысалы, қызының жаңа құрбысын бірден мақтап кеткенде анасы: «Асықпа, бейтаныс адам — бітеу жаңғақ, біраз араласып көр», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылға жаңа көшіп келген көршіге қатысты әр түрлі сөз айтылғанда, ақсақал жастарды асығыс пікірден тоқтатады.
— Базарда өзін жақын тартып, қарызға тауар сұраған бейтаныс адамға сенбей тұрған сатушы әйел әріптесіне ойын айтады.
— Жолда пойызда бірге келе жатқан бейтаныс кісі туралы әке баласына сақ болуды ескертеді.