Ескі жұрттың қадірін көшкенде білер,
Қас жақсының қадірін өлгенде білер.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — адам бір нәрсенің немесе бір кісінің шын құнын ол қолынан шыққанда, жоғалтқанда ғана сезінеді. Ауылды, қонысты, үйренген ортаны көшкенде ғана сағынасың; ал қас жақсының, яғни өте қадірлі, шын сыйлы адамның бағасын көбіне ол өмірден өткен соң терең түсінесің. Астарлы мағынасы — бар кезде бағалай білу, қадірсіз етіп алмау. Адам өмірде тұрақтыны да, қымбатты да кейде кеш аңғарады, сондықтан қолдағыны жоғалтпай тұрып құрметтеу керек.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ескі жұрт» — тек қоныс емес, үйреншікті өмір, өткен күннің ізі, таныс орта. «Көшкенде» деген сөз — айырылу, көшу, қол үзуді білдіреді. «Қас жақсылық» — адал, жанашыр, орны бөлек адам. «Өлгенде» сөзі мұнда ең соңғы, қайтарылмас айырылу мағынасын береді. Яғни мақал адамға бағалау кешіккенде ғана оянып, өкінішке айналатынын бейнелейді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал досты, ата-ананы, ұстазды, туған жерді немесе жұмыс ұжымындағы сыйлы адамды уақытында қадірлеу керегін ескертеді. Мысалы, адам ата-анасының айтқан ақылын тыңдамай жүріп, олар дүниеден өткен соң ғана олардың мейірімі мен еңбегін терең түсінеді. Сол сияқты, жақсы әріптестің көмегін сол сәтте бағаласа, кейін өкініш азаяды.
Qas jaqsynyń qadirin ólgende biler.