Дүниеқоңыздың ішінде шайтаны бар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал дүние-мүлікке, байлыққа шектен тыс құныққан адамды сынайды. Тура мағынасында «дүниеқоңыз» — мал-мүлікке тым үйір, қанағатсыз кісі; «ішінде шайтаны бар» — оның көңіліне ашкөздік, күншілдік, арам ой ұялағанын білдіреді. Астарлы мағынасы бойынша, дүние үшін арын да, адамдықты да ұмытқан жанның мінезі бұзылады, ол өз пайдасы үшін бәріне барады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «шайтан» сөзі нақты жын-шайтанды емес, адамның ішкі жаман ниетін, нәпсінің үстемдігін бейнелейді. Қазақ танымында шайтан — азғыру, бұзу, тура жолдан тайдыру белгісі. Ал «дүниеқоңыз» бейнесі байлықты мақсаттан биік қоятын, қанағаттан жұрдай адамның сипатын ашады. Сондықтан мақал адамды ішкі тазалыққа, адалдыққа шақырады.
Қазіргі өмірде
Бүгінде бұл мақал қызметте, саудада не тұрмыста пайда үшін ғана өмір сүріп, өзгеге зиян келтіретін адамдарға қатысты айтылады. Мысалы, біреу көршісін алдап, арзанға алып, қымбатқа сатып, ешкімнің ақысын ойламаса, жұрт оның «дүниеқоңыз» екенін айтып, осы мақалды қолданады.