Досыңа ат берме,
Ат берсең, ақырын жүр деме.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал досқа бір нәрсе берсең, кейін оның еркіндігін шектеме, ұсақ мінез көрсетпе деген ойды білдіреді. Тура мағынасында ат сыйлаған адам оны қалай міну керегін қайта-қайта айтып, мазалап тұрмауы керек. Астарлы мағынасы — жақсылық жасаған соң, соған сай кеңпейіл болу, сеніммен қарау, досыңды қысымға алмау. Яғни сый-құрметтің өзі шынайы болса, ол міндетсіну мен әмір етуге айналмауы тиіс.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ат» — тек мал емес, қадірлі сый, сенім белгісі. Қазақ ұғымында ат беру — үлкен жомарттық, елдік пен достықтың нышаны. Ал «ақырын жүр деме» дегені — сыйлаған нәрсенің үстінен бақылап, досыңды еркінсітпей, ұсақ-түйекпен тұқыртпа деген ишара. Образ арқылы мақал достықтың шынайылығы еркіндік пен құрметке сүйенетінін аңғартады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал біреуге көмек беріп, кейін сол көмекті бетіне баспау керек екенін еске салады. Мысалы, досыңа көлікке мінуге немесе жұмысқа орналасуға көмектестің делік, бірақ кейін әр қадамын бақылап, «мен сені осылай үйреткенмін» деп қысым жасасаң, достықтың сәні кетеді. Нағыз сыйластық — көмектесіп қана қоймай, адамды еркін әрі сенімді қалдыру.
At berseń, aqyryn júr deme.