Болат қынға тоқтайды,
Тентек көпке тоқтайды,
Жомарт жоққа тоқтайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал үш түрлі мінезді салыстырып, әрқайсысының өз тежегіші болатынын айтады. Болат қынға тоқтағандай, күшті нәрсе өз орнын, өз ыңғайын табады; тентек те жалғыз жүріп, өз дегенімен кете алмай, көптің ықпалына, тәртіпке бағынады; жомарт адам жоққа, яғни мұқтаж жанға келгенде тоқтап, қол ұшын беруге даяр тұрады. Астарлы мағынасы — адам мінезі ортаға, тәрбиеге, жағдайға қарай ашылады, ал шынайы адамдық қасиет көмек пен мейірімнен көрінеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «болат» — берік мінездің, күштің символы, ал «қын» — оның өз орны, тәртібі мен өлшемі. «Тентек» — тәртіпке көнбейтін, қырсық мінезді адам, «көп» — қоғам, орта, жұрттың бақылауы мен ықпалы. «Жомарт жоққа тоқтайды» дегенде «жоқ» сөзі мұқтаждықты білдіреді: жомарт адам тапшылық көрген жанға қарап, соған көмек көрсетуге бейім болады. Яғни образдар арқылы мінездің бағыты, адамның ішкі өлшемі көрсетіледі.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де өзекті: кез келген адам қоғам ережесіне, орта талабына бағынады, ал жомарттық қиындық көргенге қолдау көрсету арқылы танылады. Мысалы, бір кәсіпкер табысының бір бөлігін көпбалалы отбасыларға не оқуға мұқтаж студенттерге бөліп берсе, жұрт оның жомарттығын осылай бағалайды.
Tentek kópke toqtaıdy,
Jomart joqqa toqtaıdy.