Білімді әр нәрсенің байыбын айтады,
Білімсіз біреудің айыбын айтады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал білімді адам кез келген істің мәнін, себебін, түп төркінін дұрыс түсіндіріп, байыппен сөйлейтінін білдіреді. Ал білімсіз адам өз ойын дәлелмен емес, көбіне біреудің мінін, кемшілігін айтып, сөгіп отырады. Яғни, білім адамның сөзін салмақты, пікірін орынды етеді, ал білімнің жоқтығы ұсақтыққа, орынсыз айыптауға әкеледі.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «байыбын айту» — нәрсенің ішкі сырын, шын себебін ашу деген ұғым. Бұл жерде «байып» терең ой, дұрыс пайым, әділ көзқарас мағынасында қолданылған. Ал «айыбын айту» — кемшілік іздеу, кінә тағу, сөгу. Екі әрекет бір-біріне қарсы қойылып, білім мен надандықтың айырмасы айқын көрсетілген.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әсіресе әлеуметтік желіде, жұмыс орнында, оқу барысында өте орынды. Мысалы, бір мәселені зерттемей тұрып, біреуді кінәлай салу — білімсіздің ісі. Ал жағдайды толық біліп, себеп-салдарын түсіндіріп, дұрыс шешім ұсыну — білімді адамның жолы. Сондықтан бұл мақал адамды ойлануға, асығыс үкімнен сақтануға шақырады.
Bilimsiz bireýdiń aıybyn aıtady.