Батырды «бәрекелді» өлтіреді.
«Батырды «бәрекелді» өлтіреді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Батырды жау емес, «бәрекелді» деген мақтау сөзі өлтіреді. Жұрттың қошеметіне масаттанған батыр шамасын ұмытып, абайсыз тәуекелге барады, басын тігеді, сөйтіп мерт болады. Мақал асыра мақтау мен қолпаштың зиянын айтады: мақтаудан басы айналған адам сақтық пен өлшемді жоғалтады. Жұрттың шапалағы адамды қатерлі шешімге итермелеуі мүмкін. Ақылды ер мақтау естіген сайын өз шамасын қайта салмақтайды.
Образдар мен теңеулер
Бәрекелді — сүйсіну, мақтау, қолпаштау сөзі, арабша «Алла береке берсін» деген тілектен енген. Мақалдың ащы күлкісі осында: игі тілек сөзі ажалға себеп болады. Батыр жаудың қылышынан аман шығуы мүмкін, ал жұрттың айқайынан шыға алмайды. Тырнақшадағы сөз мақалға тірі дауыс береді: бейне бір жиын айқайлап тұрғандай. «Бәрекелді» мен «өлтіреді» сөздерінің қарама-қайшылығы мақалды есте қалдырады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды мақтауға еліктеп, шамасынан тыс іске кірісіп кеткен адамға ескерту ретінде айтады. Мысалы, достарының айқайына еріп, мұзы жұқа өзенге шыққан жігітке ағасы: «Батырды бәрекелді өлтіреді. Олар айқайлайды, ал суға сен батасың», — дейді. Біреуді шектен тыс мақтап жүргендерге де айтылады. Шын еңбегі үшін берілген әділ мадақты жоққа шығару үшін қолданбаған жөн.
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда жігіттер біреуді «Сен бәрін жеңесің» деп қолпаштап, асау атқа мінгізбек болады. Ақсақал оларды тоқтатып, мақалды айтады.
— Сыныптастарының мақтауына мәз болған оқушы гараждың төбесінен секірмек болады. Мұғалім көріп қалып, мақалды айтады.