Басы аман, малы түгелдің Құдаймен ісі жоқ.

Негізгі мағынасы

Мақалдағы «түгел» — толық, кемі жоқ деген сөз. Мақалдың тура мағынасы: өзі аман, малы түгел адамның Құдаймен ісі жоқ. Астарлы мағынасы — тұрмысы жақсы, басына қиындық түспеген кезде адам Жаратушыны, шүкірді, өзгенің мұңын ұмытып кетеді; Құдайды тек басына іс түскенде еске алады. Мақал адамның осы әлсіз тұсын мысқылмен сынайды: тоқшылықта шүкірсіздікке, бейқамдыққа салынуды. Халық ырысты ұстап тұрудың шарты — жақсы күнде де шүкір етіп, кішіпейіл болу екенін еске салады.

Образдар мен теңеулер

«Басы аман» — денсаулығы, өмірі қауіпсіз; «малы түгел» — дәулеті кемімеген, шаруасы оңалған күй. Көшпелі тұрмыста ең үлкен алаң — жан мен мал болғандықтан, екеуі де орнында болса, адамның уайымы жоқ. «Құдаймен ісі жоқ» деген тіркес сол тоқмейілсуді, рухани бейғамдықты дәл суреттейді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгін бұл мақал ісі оңға басқанда ата-анасын, жақындарын ұмытып, тек қиын кезде ғана еске алатын адамға айтылады. Мысалы, жұмысы жүріп тұрған кезде ешкімге көмек қолын созбаған адам басына іс түскенде бәрін іздей бастайды. Мақал жақсы күнде де шүкірлік пен ізгілікті ұмытпауға шақырады.