«Бал ұстаған бармағын жалайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бал құйып, бал тасыған адамның саусағына міндетті түрде бал жұғады, ол оны жаламай тұра алмайды. Мақал осы табиғи жайдан ой түйеді: жақсы, құнды нәрсеге жақын жүрген адам одан аз да болса пайда көреді. Бұл кейде түсіністікпен айтылады: еңбек еткен адамның үлесі бар. Ал кейде мысқылмен: дүние-мүлікке, ақшаға, қоғам қазынасына қолы жеткен адам одан өзіне де бірдеңе қалдырмай қоймайды. Қай мағынада айтылғанын сөйлеушінің интонациясы мен жағдай көрсетеді.
Образдар мен теңеулер
Бал — қазақ дастарқанындағы сирек, қадірлі тәттілердің бірі; оны ыдыстан ыдысқа аударғанда саусаққа жабысып қалатыны бәріне таныс. Бармақты жалау — ерікті ұрлық емес, еріксіз әрекет, сондықтан мақал қатаң айыптамайды, адамның табиғатын көрсетеді. Образ қысқа әрі айқын: бір сөйлемде іс те, оның салдары да бар. «Бал» сөзі мұнда тәттіліктің ғана емес, жалпы игіліктің, пайданың атауы: бал ұстау — пайдалы іске, байлыққа жақын болу.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал екі түрлі әуенде айтылады. Бірі — жылы: аспаздың, сатушының, бау-бақша баққанның өз еңбегінен дәм татуын ақтау. Екіншісі — ащы ескерту: қаржы, қазына басқарған адамның адалдығына күмән келтіргенде. Мысалы, біреу ақша жинаушы болып сайланғанда, қарт кісі: «Бал ұстаған бармағын жалайды, есебін жиі алып тұрыңдар», — дейді. Белгілі бір адамды дәлелсіз ұры деп айыптау үшін қолдану әдепсіз.
Қолданылу жағдаяттары
— Ас үйде тәтті пісіріп жатқан анасы кремнің дәмін татып тұрғанын көрген қызы күледі. Анасы: «Бал ұстаған бармағын жалайды», — дейді.
— Ауылда мешіт салуға ақша жиналғанда, ақсақалдар қаржыны бір адамға емес, үш кісіге бірге сеніп тапсырады.
— Базарда жеміс сататын бала таразыға салып жатып бір алманы өзі жеп қояды, қожайыны оны ұрыспай, мақалмен әзілдейді.